Жүрек дерттерінің цифрлық замандағы көрінісі: көзбояушылық (рия) және «лайк» психологиясы
Біз өмір сүріп жатқан XXI ғасыр – ақпарат пен технологияның, оның ішінде әлеуметтік желілердің дәуірі. Бүгінде Instagram, TikTok, Facebook немесе Telegram сияқты платформалар тек қана байланыс құралы емес, адамның өз «менін» көрсететін, виртуалды тұлғасын қалыптастыратын немесе бұзатын негізгі кеңістікке айналды. Алайда осы цифрлық әлем адам баласының ішкі руханиятына, әсіресе жүрек тазалығына үлкен қауіп төндіруде. Ислам руханиятында (Ихсан ілімінде) жүректің ең қауіпті дерті саналатын риякерлік, яғни көзбояушылық, бүгінгі таңда әлеуметтік желілердің экраны арқылы жаңа сипатқа ілікті. Егер бұрын адамдар өз жақсылығын тар шеңберде, көрші-көлем мен ауыл-аймақ алдында ғана көрсетуге тырысса, қазір бір ғана батырманы басу арқылы өз «ізгілігін» миллиондаған аудиторияға жария ете алады.
- Көзбояушылық (рия) деген не және ол желіде қалай көрініс табады?
Шариғат терминологиясында рия – қандай да бір құлшылықты, ізгі амалды немесе қайырымдылықты Алланың ризалығы үшін емес, адамдардың мақтауын есту, бедел жинау, «керемет жан» деп танылу мақсатында жасау. Әлеуметтік желілерде бұл дерт лайк (ұнату белгісі), қаралым (views) және мақтау толы пікірлер (comments) жинау жарысына айналды. Желі қолданушысының күнделікті өмірінде рия мынадай заманауи формаларда көрініс тауып жүр:
• Қайырымдылықты шоуға айналдыру: Мұқтаж жанға көмектесіп жатқан сәтті, ақша беріп жатқан сәтті міндетті түрде камераға түсіріп, мұңды әуен қойып, желіге жүктеу. Мұндағы мақсат көмектесу емес, «мен қандай мейірімдімін» деген имидж қалыптастыру болуы мүмкін.
• Құлшылықты паш ету: Қасиетті Меккеде, Қағбаның алдында тұрып Аллаға жалбарынудың орнына, камераға қарап селфи жасау; түн ортасында оқылған таһажжуд намазын немесе ұсталған оразаны «Story» арқылы жұртқа жариялау.
• Зиялы әрі білімді болып көріну: Өзі оқымаған немесе терең түсінбеген діни-пәлсапалық дәйексөздерді, хадистерді парақшасына салып, өзін «рухани ұстаз» ретінде көрсетуге тырысу.
- Желідегі рияның психологиялық және рухани қаупі
Ардақты Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) өз үмбеті үшін ең қатты қорыққан нәрсесі осы көзбояушылық екенін ескертіп, оны «кіші ширк» (Аллаға серік қосу) деп атаған. Себебі рия араласқан амалда адам Алланың емес, адамдардың ризалығын бірінші орынға қояды. Цифрлық заманда бұл дерттің қаупі еселеп артты:
А) Амалдардың босқа күюі (рухани банкроттық)
Хадистерде айтылғандай, қиямет күні ең бірінші болып тозаққа тасталатындардың арасында үлкен ғалым, жомарт бай және батыр сарбаз болады. Олардың тозаққа кіруіне жалғыз себеп – өз амалдарын «жұрт мені ғалым десін», «жомарт десін», «батыр десін» деп, яғни рия үшін жасағаны. Бүгінгі тілмен айтқанда, желіде миллион лайк жинаған ізгі амал, егер ниет бұзық болса, Алланың құзырында нөлге тең болады.
Ә) «Лайкқа» тәуелділік және мақтау құмарлық
Желі қолданушысы үнемі мақтау естуге, қолпаштауға зәру болып қалады. Егер салған видеосы немесе жазбасы аз қаралым жинаса, ол күйзеліске түседі, өзін бақытсыз сезінеді. Оның бақыты мен көңіл-күйі Алланың ризалығына емес, виртуалды адамдардың батырманы басуына байланысты болып қалады. Бұл – жүректің құлдыққа түсуі.
Б) Шынайылықтың жоғалуы (екіжүзділікке қадам)
Камера алдында ерекше тақуа, әдепті, мейірімді болып көрінген адам шынайы өмірде, камера өшкенде дөрекі, жалқау және қатыгез болуы мүмкін. Бұл уақыт өте келе жеке тұлғаның екіге бөлінуіне және екіжүзділікке алып келеді.
- Желі қолданушысы рияның торына түскенін қалай біледі?
Хазіреті Әли (р.а.) көзбояушы адамның белгілерін өте дәл сипаттаған. Соны заманауи желі тіліне салсақ, мынадай белгілер шығады:
• Жалғыз қалғанда құлшылыққа құлықсыздық: Егер телефон камерасы өшірулі болса, ешкім көрмейтін бөлмеде намазды асығыс оқи салу немесе мүлдем жалқаулану.
• Экран алдындағы белсенділік: Желіге «Story» немесе «Reels» түсіру керек болғанда ғана қайырымдылыққа, ізгілікке белсенді түрде кірісу.
• Реакцияға қарай құлшыныстың өзгеруі: Егер жазбаны жұрт мақтап, бөліссе (репост жасаса), бұрынғыдан да қатты тырысу. Ал егер сын айтылса немесе еленбей қалса, ренжіп, жақсылық жасауды мүлдем тоқтату.
- Цифрлық заманда жүректі риядан қалай емдейміз?
Әлеуметтік желіден толықтай бас тарту мүмкін емес, әрі оның қажеті де шамалы. Желіні пайдалы білім тарату, жақсылыққа шақыру үшін де қолдануға болады. Алайда жүректі қорғау үшін мынадай «рухани детокс» ережелерін енгізу қажет:
• «Жасырын амалдар» қорын жасау: Өзіңізге ереже енгізіңіз: істеген жақсылықтарыңыздың кем дегенде 80%-ын ешкімге тіс жарып айтпаңыз, желіге мүлдем салмаңыз. Ол тек сіз бен Алланың арасындағы құпия болып қалсын.
• Ниетті үнемі сүзгіден өткізу: Желіге қандай да бір діни немесе қайырымдылық контентті жүктеу алдында өзіңізге: «Мен бұны не үшін салып жатырмын? Жұрттың мақтауы үшін бе, әлде шынымен пайдасы тисін деп пе?» деген сұрақты қойыңыз. Егер ішіңізден мақтау дәметкен сезімді байқасаңыз, ол постты салуды кейінге шегеріңіз.
• Адамдардың мақтауының құнсыздығын түсіну: Бүгін сізге желіде коммент жазып, мақтаған адам ертең сізді ұмытып кетеді. Сізді қабірде де, қияметте де желідегі жазылушыларыңыз (фолловерлер) құтқара алмайды. Тек шынайы ықыласпен жасалған амал ғана пайда береді.
• Ықылас дұғасын жиі айту: Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) үйреткен дұғаны жиі айту: «Аллаһым! Біле тұра Саған серік қосудан (риядан) Өзіңе сиынамын, алайда білмей істеген қателіктерім үшін Өзіңнен кешірім тілеймін».
Әлеуметтік желі – үлкен мүмкіндіктер алаңы, сонымен бірге нәпсі мен жүрек үшін үлкен майдан даласы. Экранның арғы жағындағы жылтырақ әлемге алданып, жүрегімізді көзбояушылықпен улап алмауымыз керек. Нағыз бақыт – миллиондаған желі қолданушысының парақшаңызға лайк басқаны емес, Жаратқан Иенің сіздің шынайы, таза жүрегіңізге разылықпен қарағаны.
Атаханов Бегасыл Дінәсілбекұлы
Алматы облысы, Қарасай ауданы,
Шамалған ауылы, «Жеткербай ата» мешітінің имамы
