ҮЛКЕНГЕ ҚҰРМЕТ КӨРСЕТУ – ІЗГІЛІКТІҢ БЕЛГІСІ
Үлкенді сыйлау – имандылықтың, тәрбиенің, әдептің айнасы. Қазақ халқының мәдениеті мен салт-дәстүрінде үлкенге құрмет көрсету – ата-бабадан жалғасып келе жатқан асыл қасиет. Бұл дәстүр тек қазақ қоғамына ғана тән емес, барлық мұсылман халықтарына ортақ құндылық.
Құран Кәрімде Алла Тағала былай дейді:
«Раббың Өзіне ғана құлшылық етуді және ата-анаға жақсылық жасауды бұйырды. Егер олардың бірі немесе екеуі қартайып сенің қасыңда болса, оларға “уф” деме, зекіме, оларға жақсы сөз айт» (Исра сүресі, 23-аят).
Бұл аяттан үлкенге құрмет, әсіресе ата-анаға ізгілік жасау – үлкен міндет екені көрінеді.
Тағы бір аятта былай делінеді:
«Біз адамға ата-анасына жақсылық жасауды өсиет еттік. Анасы оны қиналып көтеріп, қиналып босанды. Оның жүктілігі мен емізуі отыз айға созылады…» (Ахқаф сүресі, 15-аят).
Бұл жерде де үлкеннің ең алғашқысы – ата-ананың орны ерекше екені баяндалады.
Хадистерде де үлкенді сыйлау туралы көп айтылған. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.):
«Кімде-кім біздің кішімізге мейірім танытып, үлкенімізді құрметтемесе – бізден емес» (Тирмизи).
Бұл хадис үлкенді сыйламаған адамның иман кемшілігін білдіреді.
Тағы бір хадисте:
«Жас жігіт жасы үлкенге құрмет көрсетсе, Алла Тағала оған өзінің қартайған шағында құрмет көрсететін адамды нәсіп етеді» (Ахмад риуаят еткен).
Бұл – үлкенді сыйлаудың өзімізге қайтып келетінін айқын дәлелдейді.
Имам Нәуәуи хадистердің шархында:
«Үлкенді құрметтеу – жасына, іліміне, діндегі дәрежесіне байланысты болады. Жасы үлкенді сыйлау – табиғи әдеп, ғалымдарды сыйлау – дінге құрмет, тақуаларды сыйлау – Аллаға деген сүйіспеншіліктің белгісі», – деп жазған.
Қазақ даналығында да бұл мәселе кеңінен көрініс тапқан.
«Қариясы бар үйдің – қазынасы бар»,
«Жасы үлкенді жолда қалдырма», – деген мақал-мәтелдер соның айғағы.
Себебі қария – өткеннің шежіресі, келешектің аманаты.
Бірде хазіреті Омар (р.а.) халықпен бірге мешітте отырғанда, бір қария кіріп келеді. Сонда Омар (р.а.) орнынан тұрып, оны алдына өткізіп, құрмет көрсетеді. Жиналғандар таңданғанда, ол:
«Бізге Алла Елшісі үлкенді сыйлауды үйретті. Кім үлкенді құрметтесе, Алла оны ұлық етеді», – деген.
Имам Ағзам Әбу Ханифа ұстазына қатты құрмет көрсеткен. Тіпті ұстазының үйіне жақындағанда, ол жерде аяқ киімін шешіп, жалаңаяқ жүретін. Бұл – үлкенге деген шынайы құрметтің белгісі.
Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) сахабаларының бірі Абдулла ибн Омар (р.а.) жолда келе жатып, әкесінің досын көреді. Ол кісіге құрмет көрсетіп, түйесінен түсіп, жүгін көтерісіп, оған ерекше ілтипат танытады. Сахабалардан сұралғанда:
«Мен әкемнің досына құрмет көрсетуді әкемнің өзіне көрсеткен құрметпен тең көремін», – дейді.
Бұл да үлкенді сыйлаудың кең ауқымды екенін көрсетеді.
Оқиғадан алар ғибрат:
- Үлкенге әрқашан жылы сөз айту – сүннет.
- Қарияның алдында дауыс көтермеу – әдеп.
- Үлкеннің ақ батасын алу – береке бастауы.
- Жастардың міндеті – үлкендерден үйрену, оларды тыңдау.
- Әр шаңырақта үлкенді сыйлау дәстүрін сақтау – ұрпақ тәрбиесінің негізі.
- Әрбір адам қартаяды, сондықтан үлкенге көрсеткен құрмет – өз болашағымызға салған дәнек.
Қазіргі заманда, өкінішке қарай, үлкенді сыйлау дәстүрі әлсіреп барады. Кейбір жастар қарияларды тыңдамайды, әдеп сақтамайды. Мұндай жағдай – қоғамның әлсіреуіне себеп. Сондықтан әрбір жас үлкенді құрметтеуді жүрегіне сіңіріп, оны күнделікті өмірде қолдануы тиіс.
Үлкенге құрмет көрсету – Алланың бұйрығы, Пайғамбардың өсиеті, халықтың дәстүрі. Үлкенін сыйлаған ел – берекелі ел. Жасы үлкенге құрмет көрсеткен адам ешқашан қор болмайды. Ал үлкенін сыйламаған қоғам рухани құлдырауға ұшырайды.
Сондықтан әрқайсымыз «Үлкенді сыйлау – имандылықтың белгісі» екенін ұмытпай, соған сай амал етуге тиіспіз. Баршамыз үлкенін құрметтейтін, кішісіне қамқор болатын, иманды да инабатты болуымыз қажет.
Қаскелең қалалық «Әзірет Омар» мешітінің имамы
Нұрбосынов Ғани Бейсенұлы
