ӘЗІЛ АЙТУДЫҢ ҮКІМІ
Бүгінгі күні әзіл — тек көңіл көтерудің тәсілі ғана емес, ол қоғамдық пікірді қалыптастырудың, әлеуметтік мәселелерді көрсетудің және тіпті сыни ойлауды дамытудың құралына айналды. Бірақ әзіл айтудың да өз шегі бар: ол біреудің сезімін қорлап, реніш тудыруы мүмкін. Сондықтан «әзіл айту үкімі» деген ұғымды тереңірек қарастыру қажет.
Әзілдің рөлі
Әзіл адам өмірінде маңызды орын алады:
• күнделікті стресс пен алаңдаушылықты азайтады;
• адамдар арасындағы қарым-қатынасты жақсартады;
• күрделі мәселелерді жеңіл түрде жеткізуге көмектеседі;
• сыни тұрғыдан ойлауға үйретеді.
Мысалы, сатиралық әзілдер әлеуметтік кемшіліктерді көзге түсіріп, оларды түзетуге ықпал етеді.
Әзіл мен қорлаудың шекарасы
Алайда әзіл мен қорлаудың арасындағы шекара кейде өте жұқа болуы мүмкін. Қандай әзіл «қабылданған», ал қайсысы «реніш тудыратын» екенін анықтау үшін мына факторларды ескеру қажет:
- Мақсат: әзіл көңіл көтеруге бағытталған ба, әлде біреуді қорлау үшін айтылған ба?
• Тұжырым: әзілде төмен, дөрекі сөздер бар ма?
• Аудитория: әзіл тыңдаушылардың сезімдерін ескере ме?
• Контекст: әзіл қандай жағдайда және кімге айтылады?
Егер әзіл біреудің нәсіліне, дініне, сыртқы келбетіне немесе мүгедектігіне қатысты болса, ол реніш тудыруы әбден мүмкін.
Заңдық тұрғыдан
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 131-бабы бойынша адамның абыройы мен қадір-қасиетін лайықсыз түрде кемсіту (қорлау) қылмыстық жауапкершілікке әкеледі. Егер әзіл бұл шектен асып, нақты бір адамды қорлау ретінде қабылданса, заңдық салдары болуы мүмкін:
- жеке қорлау үшін — 100 айлық есептік көрсеткішке дейінгі айыппұл төлеу немесе 120 сағатқа дейінгі қоғамдық жұмыс;
• егер қорлау ашық түрде, әлеуметтік желілерде немесе БАҚ-та жарияланса — 200 айлық есептік көрсеткішке дейінгі айыппұл және 180 сағатқа дейінгі қоғамдық жұмыс.
Сондықтан әзіл айтар алдында оның заңға қайшы келмейтініне көз жеткізу маңызды.
Мәдени ерекшеліктер
Әр халықтың әзілге деген көзқарасы әртүрлі. Қазақ мәдениетінде әзіл әрқашан даналық пен мейірімділікпен ұштасып отырған. Абай Құнанбайұлының: «Сөз — күміс, үндемеу — алтын» деген нақылын ескерсек, әзіл де адамның көңілін көтеріп, жүрекке жылулық сыйлауы керек.
Вайн мен пранктар: түсінігі және ерекшеліктері
Вайн — бұл ұзақтығы 6–60 секундтық қысқа бейнеролик, әдетте күлкілі немесе мотивациялық мазмұнға ие.
Пранк (ағылш. prank) — адамды таң қалдыру, күлдіру немесе тіпті ренжіту мақсатында жасалатын әзіл-қалжың.
Олардың ерекшеліктері:
- Вайн: сценарийленген, монтаждалған, әлеуметтік желілерде таратылады (Instagram, TikTok және т.б.);
• Пранк: көбінесе импровизацияға негізделеді, «тірі» реакцияны түсіруге бағытталған.
Этикалық шекаралар
Вайн мен пранктың да өз этикалық шегі бар. Қандай әрекет «әзіл», ал қайсысы «реніш тудыратын» екенін анықтау үшін мына факторларды ескеру қажет:
- Мақсат: әзіл көңіл көтеруге бағытталған ба, әлде біреуді қорлау үшін жасалған ба?
• Қауіпсіздік: пранк барысында адамның денсаулығына немесе мүлкіне зиян келтірілмеуі керек.
• Келісім: егер бейнеге басқа адам түссе, оның рұқсаты алынуы тиіс.
• Аудитория: әсіресе балалар мен жасөспірімдерге арналған контент ерекше жауапкершілік талап етеді.
• Контекст: әзіл қай жерде және қалай таратылады? (жеке хабарлама немесе миллион көрермені бар платформа).
Қазақстан Республикасының заңнамасы бойынша вайн мен пранк мына жағдайларда құқық бұзушылық болып табылады:
- Жеке өмір құпиясының бұзылуы (ҚР ҚК 147-бап): бейнеге түсіру және тарату үшін рұқсат алынбаған жағдайда;
• Қорлау (ҚР ҚК 131-бап): егер пранк немесе вайн біреуді масқаралау мақсатында жасалса;
• Мүліктік зиян келтіру: егер пранк барысында басқа біреудің мүлкіне зақым келтірілсе;
• Қауіпті әрекеттер: егер әзіл адамның өмірі мен денсаулығына қауіп төндірсе (мысалы, биік ғимараттан секіруге шақыру);
• Балалардың құқықтарын бұзу: егер балалар пранкқа қатысып, олардың психологиялық денсаулығына зиян келтірілсе.
Жазалар:
- әкімшілік айыппұл;
• материалдық шығынды өтеу;
• қылмыстық жауапкершілік (ауыр жағдайларда).
Діни көзқарас: ислам және әзіл мәселесі
Діннің көзқарасы бойынша әзілдің де өз ережелері мен шектері бар. Ислам дінінде:
- жақсы әзіл рұқсат етілген, бірақ шындықтан алыстамауы керек;
• қорлау, өтірік және адамның абыройын түсіруге бағытталған әзілге тыйым салынған;
• пранк, егер бір адамды қорлап, масқара етсе, ислам этикасына сәйкес келмейді;
• дін, Құран, Пайғамбар туралы әзіл жасау — үлкен күнә.
Хадистер мен дәлелдер
- Әзілдің шегі туралы
Арабша:
«إِنَّ لِلْمُؤْمِنِ لَهْوًا وَمَزْحًا، وَلَكِنْ لَا يَكُونُ فِي الْهَزْلِ مَا يُخْرِجُ الْحَقَّ مِنْ مَوَاضِعِهِ»
Қазақша:
«Мүміннің күлкісі мен ойын-сауығы болады, бірақ оның күлкісінде шындықты жою болмауы керек».
Түсіндіру: Жақсы ниетпен, шындыққа нұқсан келтірмейтін және біреуді қорламайтын әзілдер рұқсат етілген.
- Пайғамбардың (с.ғ.с.) өзі әзілдегені туралы хадис
Арабша (Әбу Һурайра риуаят еткен):
«كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَمْزَحُ، وَلَا يَقُولُ إِلَّا حَقًّا»
Қазақша:
«Алланың Елшісі (с.ғ.с.) әзілдесетін, бірақ тек шындықты айтатын». (Тирмизи)
Түсіндіру: Мұхаммед пайғамбар (с.ғ.с.) өзі де мейірімді әзілдер айтқан, бірақ әрқашан шындықтан таймаған.
- Біреуді мазақ етуге тыйым салу
Арабша (Құран, «Хужурат» сүресі, 11-аят):
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ…»
Қазақша:
«Иман келтіргендер! Бір топ адамдар екінші бір топты мазақ етпесін. Бәлкім, олар өздерінен жақсырақ болар…» (49:11)
Түсіндіру: Біреуді келемеждеу, мазақтау немесе қорлау исламда тыйым салынған.
- Шынайы әзіл туралы
Арабша:
«الْمُؤْمِنُ يَلْعَبُ وَيَمْزَحُ، وَلَا يَقُولُ إِلَّا حَقًّا»
Қазақша:
«Шынайы мүмін әзілдейді және ойын-сауық жасайды, бірақ сөйлеген сөзінде өтірік айтпайды».
Түсіндіру: Әзіл айтқан кезде өтірік айтпау — мүміннің қасиеті.
- Мейірімді әзілдің мысалы
Анас ибн Мәліктен (р.а.) жеткен риуаятта Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) балалармен мейірімді қарым-қатынаста болғаны айтылады. Бұл — исламдағы әзілдің әдеп пен мейірімге негізделетінін көрсетеді.
Исламда әзіл мен күлкіге рұқсат етіледі, бірақ мына шарттар сақталуы тиіс:
- әзіл мейірімді, жақсы ниетпен айтылуы керек;
• біреуді қорлауға, мазақтауға жол берілмейді;
• әзілде өтірік, шындықтан ауытқу болмауы керек;
• діни қағидаларға нұқсан келтірмеуі тиіс.
Атаханов Бегасыл Дінәсілбекұлы
Алматы облысы, Қарасай ауданы, Шамалған ауылы
«Жеткербай ата» мешіті
