preloader

Мақалалар

БӘСІРЕ – БАЛАНЫҢ ЕНШІСІ ҒАНА ЕМЕС, ЖАУАПКЕРШІЛІКТІҢ БАСТАУЫ

БӘСІРЕ – БАЛАНЫҢ ЕНШІСІ ҒАНА ЕМЕС, ЖАУАПКЕРШІЛІКТІҢ БАСТАУЫ

Бәсіре – қазақ халқының бала тәрбиесіне қатысты қалыптасқан терең мағыналы дәстүрлерінің бірі. Оның мәнін тек балаға мал атап беру немесе сыйлық жасау деп түсіну жеткіліксіз. Бәсіренің астарында баланы жеке тұлға ретінде мойындау, оған сенім арту, тіршілікке бейімдеу және болашақта өз ісіне жауап бере алатын азамат етіп тәрбиелеу идеясы жатыр. Қазақ дүниетанымында мал – тіршіліктің көзі, күнкөрістің негізі, береке мен байлықтың өлшемі болған. Сондықтан балаға мал атау – оған жай ғана дүние беру емес, тіршіліктің бір бөлшегін сеніп тапсыру дегенді білдірген. Бәсіре аталған мал баланың өз еншісі саналып, оның атымен аталып, бала өскен сайын сол мал да оның көз алдында өсіп-жетілген. Осылайша бала мен бәсіре арасында ерекше байланыс қалыптасқан. Бәсіренің ең терең тәрбиелік мәні – баланы иелік етуге ғана емес, сол иеліктің жауапкершілігін сезінуге үйретуінде. Өйткені бір нәрсенің иесі болу – оны иемдену ғана емес, оны күтіп-баптау, сақтау, қорғау және оның жағдайына жауап беру. Бала өз бәсіресіне қарап, оның аш-тоқтығын, амандығын ойлауды үйренген. Егер мал ауырса, оған алаңдаған, жем-шөбі таусылса, оны толықтыруға атсалысқан. Осындай күнделікті әрекеттер арқылы бала жауапкершіліктің сөзбен емес, іспен дәлелденетін қасиет екенін түсінген. Сонымен қатар бәсіре баланың бойында еңбек пен нәтижені байланыстыра білу қабілетін қалыптастырған. Бала өз малын күтіп, оның өскенін, жетілгенін көргенде еңбектің жемісін сезінген. Малдың амандығы мен күтімі өзіне байланысты екенін түсініп, бастаған ісін соңына дейін жеткізуге дағдыланған. Бұл – баланың болашақ өміріне қажетті еңбекқорлық, табандылық және ұқыптылық қасиеттерінің алғашқы мектебі. Бәсіре дәстүрінің тағы бір маңызды қыры – баланың бойына мейірімділік пен жанашырлық сезімін сіңіруі. Қазақ халқы баланы жан-жануарға қамқор болуға, табиғатпен үйлесімді өмір сүруге тәрбиелеген. Өз бәсіресіне бауыр басқан бала оның тілсіз тіршілік иесі екенін ғана емес, оған да күтім мен қамқорлық қажет екенін сезінген. Осы арқылы оның бойында әлсізге жанашыр болу, тіршілікке құрметпен қарау секілді адамгершілік қасиеттер қалыптасқан. Бәсіре беру – үлкендердің балаға білдірген сенімінің де көрінісі. Отбасы мүшелерінің баланың еншісіне арнайы мал атауы оның есейіп, өзіне тиесілі дүниеге ие болуға қабілетті екенін мойындауды білдірген. Бұл балаға психологиялық тұрғыдан да әсер еткен. Ол өзін отбасының толыққанды мүшесі ретінде сезініп, үлкендердің сенімін ақтауға талпынған. Демек, бәсіре арқылы балаға тек мал емес, оған деген сенім мен белгілі бір міндет те табысталған. Бәсіренің әлеуметтік және тәрбиелік мәні де ерекше. Қазақ қоғамында әрбір баланың өз еншісінің болуы оның жеке тұлға ретінде қалыптасуына ықпал еткен. Бала өзіне тиесілі малды танып, оны өзгелердің малынан ажыратып, қадірлеуді үйренген. Бұл оның меншік ұғымын түсінуіне, өз дүниесіне ұқыпты қарауына және өзгенің дүниесіне құрметпен қарау дағдысын қалыптастыруына негіз болған. Осы тұрғыдан алғанда, бәсіре – баланың балалық шағынан басталатын өмірлік тәрбие мектебі. Ол арқылы бала «менің малым» деген түсініктен «менің міндетім» деген ұғымға қадам басқан. Бәсіренің шынайы құндылығы да осында: балаға иелік сезімін бере отырып, сол иеліктің жауапкершілігін қатар үйретуінде. Сондықтан бәсіре дәстүрін бүгінгі ұрпаққа таныстыруда оның сыртқы рәсімінен гөрі ішкі тәрбиелік мазмұнына басымдық беру қажет. Себебі бұл дәстүрдің басты тағылымы – балаға сенім арту, оған міндет жүктеу, еңбектің қадірін ұғындыру және жауапкершілікті кішкентай кезінен бойына сіңіру. Бәсіре – қазақ халқының баланы ертеңгі өмірге дайындауда қолданған өзіндік тәрбиелік тәжірибесінің жарқын үлгісі.

 

Сулейманов Талғат Абайұлы

Іле ауданының бас имамы