preloader

Мақалалар

ЖАҚСЫЛЫҚТЫ ЖАРИЯ ЖӘНЕ ЖАСЫРЫН ЖАСАУ ӘДЕБІ

ЖАҚСЫЛЫҚТЫ ЖАРИЯ ЖӘНЕ ЖАСЫРЫН ЖАСАУ ӘДЕБІ

Ислам дінінде жақсылық жасау (садақа, қайырымдылық, ихсан) – иманның кәмілдігін көрсететін ұлы құлшылықтардың бірі. Алайда дініміз кез келген игі істің қабыл болуын екі шартпен байланыстырады: ықылас (ниет тазалығы) және сүннетке (шариғат әдебіне) сай болуы. Құран Кәрімде жақсылықты жария және жасырын жасаудың екеуіне де рұқсат беріліп, әрқайсысының орны нақты айқындалған: «Егер садақаларды жария түрде берсеңдер, ол қандай жақсы! Ал егер оны жасырын түрде кедейлерге берсеңдер, бұл сендер үшін тіпті қайырлы. Алла сендердің кейбір күнәларыңды кешіреді…» («Бақара» сүресі, 271-аят). Осы аят пен Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадистеріне сүйене отырып, жақсылықты жасырын және жария жасаудың діни негіздері мен әдебін тарқатып қарастырайық.

1. Жасырын жақсылық жасаудың діни негізі мен артықшылығы

Ислам ғұламаларының бірауыздан келіскен пікірі бойынша, нәпіл (ерікті) садақалар мен жеке адамға көрсетілетін көмекті жасырын жасау әлдеқайда абзал.

Ықыласты қорғау және риядан (көзбояушылықтан) сақтану: Дінімізде «рия» – кіші ширкке (Аллаға серік қосуға) теңеледі. Адам жақсылығын елге көрсету арқылы «жомарт екен» деген мақтау естігісі келсе, ісінің сауабы жойылады. Жасырын жасалған жақсылықта мұндай қауіп болмайды, себебі оны тек Алла ғана көреді.

Қиямет күніндегі ерекше мәртебе: Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) қиямет күні ешбір сая табылмайтын сәтте Алланың Аршысының көлеңкесінде болатын жеті топтың бірін: «Оң қолы берген садақаны сол қолы білмей қалатындай дәрежеде жасырын садақа берген кісі» деп сипаттаған (Бұхари, Мүслім).

Мұқтаж жанның ар-намысын (абыройын) сақтау: Исламда адамның абыройы мен намысы өте жоғары қойылады. Көпшіліктің көзінше көмек алу мұқтаж адамды төмендетуі, өзін қор сезіндіруі мүмкін. Жасырын көмек беру – бауырыңның бетіне қарап, оны ұялтпай, еңсесін түсірмей қолдау көрсетудің ең көркем үлгісі.

Алланың ашуын басатын амал: Хадис шәрифте: «Жасырын берілген садақа Раббының ашуын басады» (Табарани), – делінген. Бұл пенденің тәубесінің қабыл болуына және бәле-жаладан сақтануына себепші болады.

2. Жария жақсылық жасаудың діни негізі мен шарттары

Жоғарыда келтірілген «Бақара» сүресінің 271-аятында Алла Тағала жария садақаны да «ол қандай жақсы!» деп мақтаған. Ислам ғалымдары (мысалы, Ибн Кәсир, Қуртуби) жақсылықты жария жасаудың мынадай жағдайларда құпталатынын айтады:

Парыз құлшылықтарда (зекет): Мұсылманның мойнындағы парыз болған зекетті жария түрде беру – оның діни міндетін орындағанын көрсетеді және өзгелердің ол туралы жаман ойлауына («мал-мүлкі бар бола тұра зекет бермейді» деген күмәнға) жол бермейді. Ал нәпіл садақаны жасырған дұрыс.

Өзгелерді жақсылыққа ынталандыру (жақсы үлгі болу): Егер қоғамда қайырымдылық тоқтап қалса немесе ортақ игілікке (мешіт, медресе, аурухана, жол салуға) қаражат жинау қажет болса, беделді, дәулетті адамдардың жария түрде садақа беруі өзгелерге үлгі болады. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кімде-кім Исламда бір жақсы сүннет (үрдіс) бастаса, оған сол істің сауабы және өзінен кейін соған ергендердің сауабы еш кемітілместен жазылады» (Мүслім), – деген.

Қоғамдық қорлар мен аманатқа есеп беру: Көпшіліктен жиналған қаражатты тарату кезінде ашықтық болуы үшін жария есеп беру – шариғаттағы «аманатқа қиянат жасамау» қағидасының талабы.

3. Жақсылық жасаудың ортақ діни әдептері

Жақсылық жасырын жасалса да, жария жасалса да, мұсылман адам мына әдептерді қатаң сақтауы тиіс:

Міндетсінбеу және ренжітпеу: Құранда: «Әй, мүміндер! Садақаларыңды міндетсіну және ренжіту арқылы зая қылмаңдар!» («Бақара» сүресі, 264-аят), – деп қатаң ескертілген. Жақсылық жасап, артынан оны бетіне басу немесе көмек алған адамға менсінбей қарау – бүкіл сауапты күйдіріп жібереді.

Ең жақсы, адал дүниеден беру: «Жақсы көрген нәрселеріңнен (Алла жолында) жұмсамайынша, әсте ізгілікке жете алмайсыңдар» («Әли Имран» сүресі, 92-аят). Өзіңе жарамсыз, ескі-құсқы нәрсені емес, өзің қалайтын таза, сапалы дүниені беру – нағыз жомарттық.

Көмек алушыны қадірлеу: Ислам әдебі бойынша, садақа беруші адам көмек алушыға: «Мен саған бердім» деп емес, «Менің сауап алуыма, күнәларымның кешірілуіне себепші болғаның үшін саған рақмет» деген ішкі алғыспен қарауы керек. Хазірет Айша анамыз бен Ибн Омар (Алла оларға разы болсын) садақаны кедейдің қолына берместен бұрын хош иіс сеуіп беретін болған, себебі «садақа кедейдің қолына түспестен бұрын Алланың құзырына жетеді» деп сенген.

Дереу әрі жылы жүзбен беру: Жақсылықты созбалаңға салмай, мұқтаждық туындаған сәтте беру – ең берекелі іс. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Бауырыңның жүзіне күлімсіреп қарауың да – садақа» (Тирмизи), – деп, көмектің жылы қабақпен берілуі керектігін үйреткен.

4. Тақырып бойынша жиі қойылатын сұрақтар мен жауаптар

1-сұрақ: Егер адам жақсылықты жария жасап, артынан жүрегінде мақтаныш сезімі пайда болса, сауабы жойыла ма?

Жауап: Егер адам әу баста істі тек Алла разылығы үшін бастап, кейіннен шайтанның азғыруымен көңіліне мақтаныш сезімі кірсе, ол дереу тәубе етіп, іштей истиғфар (кешірім) айтуы керек. Істің бастапқы ниеті таза болғандықтан, Алланың мейірімімен сауабы сақталады. Алайда адам басынан-ақ елге мақтану үшін жасаса, сауабы жойылады.

2-сұрақ: Әлеуметтік желіге қайырымдылық шараларын жариялау рияға жата ма?

Жауап: Бұл ниетке және тәсілге байланысты. Егер қайырымдылық қоры есеп беру үшін немесе өзгелерді игі іске шақыру мақсатында жарияласа, бұл құпталады. Бірақ мұқтаж адамның рұқсатынсыз жүзін көрсету, оны мүсәпір күйде түсіру немесе жеке басын жарнамалау мақсатында салу – дін әдебіне қайшы.

3-сұрақ: Жасырын жақсылық жасаудың қазіргі заманғы ең тиімді жолдары қандай?

Жауап: Мұқтаж жанның банк шотына атын көрсетпей (анонимді түрде) қаражат аудару, дүкендегі қарыз дәптеріндегі кедей отбасылардың берешегін білдіртпей жауып тастау, азық-түлікті есік алдына қалдырып кету немесе сенімді қайырымдылық қорлары арқылы есімін жасырып көмек беру – заманауи жасырын садақаның үлгілері.

4-сұрақ: Қай кезде жақсылықты жасырмай, міндетті түрде жария түрде жасаған дұрыс?

Жауап: Біріншіден, зекет сияқты парыз амалдарды өтегенде (басқалар жаман ойламауы әрі үлгі алуы үшін). Екіншіден, ел басына күн туғанда (тасқын, өрт, апат кезінде) халықты жұмылдыру үшін. Үшіншіден, көпшіліктен жиналған аманат қаражаттың жұмсалуына есеп бергенде.

5-сұрақ: Садақа берген соң көмек алған адамның оны орынсыз жұмсағанын білсек, сауабы кеми ме?

Жауап: Жоқ, егер сіз шын ниетіңізбен мұқтаж деп ойлап берсеңіз, Алланың алдында садақаңыз қабыл болады. Оның әрі қарайғы жауапкершілігі алған адамның өз мойнында. Дегенмен, мүмкіндігінше көмектің нағыз мұқтаж жандарға жетуін қадағалаған абзал.

Қорытынды

Діни тұрғыдан алғанда, негізгі қағида – жасырын жасау, өйткені бұл жүректі тәкәппарлықтан, ал мұқтаж жанды ұяттан қорғайды. Ал жария жасау – ерекше жағдайлардағы құрал, оны тек қоғамға үлгі болу, игі іске шақыру және парыз бен аманатты ашық орындау ниетімен ғана қолдану керек. Ең бастысы – пенде өз жүрегін бақылап, ниетінің тек Алла разылығы үшін болуын қадағалауы тиіс.

 

 Атаханов Бегасыл Дінәсілбекұлы

Алматы облысы, Қарасай ауданы, Шамалған ауылы,

«Жеткербай ата» мешітінің имамы