Жүректің рухани дерттері: тәкәппарлық
Адам баласының болмысы тек тәннен ғана тұрмайды. Оның негізгі өзегі – рух пен жүрек. Медицина тұрғысынан жүрек қан айдайтын басты мүше болса, рухани әлемде ол – иманның, адамгершіліктің және көркем мінездің мекені. Тән ауырса, адам дәрігерге жүгінеді. Ал жүрек рухани дертке шалдықса, адамның бүкіл өмірі, тіпті екі дүниесі де қауіпке ұшырайды. Ұлы хакім Абай адам жүрегінің тазалығы мен рухани кемелденудің маңызын ерекше атап өткен. Ол жүректің көзі ашылмайынша, тән көзімен көрудің пайдасы аз екенін ескертіп, адамның ішкі дүниесін тәрбиелеуге үндейді. Жүректің рухани кеселдері адамның ішкі әлемін ірітіп, оны шынайы бақыттан мақұрым етеді. Ислам ғұламасы Әбу Хамид әл-Ғазали өзінің «Ихия улум әд-дин» («Дін ғылымдарын жандандыру») атты еңбегінде жүрек дерттерінен арылу әрбір мұсылманның маңызды міндеттерінің бірі екенін айтқан. Жүректің кең таралған рухани дерттері мыналар:
Тәкәппарлық (кибр) – өзін өзгеден жоғары санап, ақиқатты қабылдамау және адамдарды менсінбеу. Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.): «Жүрегінде қыша дәніндей тәкәппарлығы бар адам жәннатқа кірмейді», – деп ескерткен. Абай да мақтаншақтық пен менмендікті адамды құрдымға бастайтын қасиеттер ретінде сынаған.
Күншілдік (хасад) – өзгеге берілген нығметті көре алмау және оның жоғалуын қалау. Хадисте: «Күншілдіктен сақтаныңдар! Расында, күншілдік оттың отынды жеп қойғанындай, сауаптарды жояды», – делінген.
Көзбояушылық (рия) – жақсылықты Алланың разылығы үшін емес, адамдардың мақтауы мен атақ-даңқы үшін жасау. Бұл – аса қауіпті рухани кеселдердің бірі.
Сараңдық пен дүниеқоңыздық – дүниеге шектен тыс байланып, мал-мүліктің құлына айналу. Шәкәрім Құдайбердіұлы да адамның нәпсісіне еріп, дүниеге байланып қалуы жүректі қарайтатынын ескерткен.
Тәкәппарлық – рухани соқырлық
Тәкәппарлық – адамның ішкі жан дүниесін ірітіп, оны шынайы адамгершіліктен алыстататын ең қауіпті рухани дерттердің бірі. Ол – өзін өзгелерден жоғары санау, өз кемшілігін көрмеу, өзгенің жетістігін менсінбеу және ақиқатты қабылдамау. Ұлы хакім Абай қара сөздерінде адамды құрдымға жеткізетін надандықты, еріншектікті және залымдықты сынайды. Ал өзгеге қиянат жасаудың түп-тамырында көбіне менмендік пен тәкәппарлық жатады. Бұл дертке шалдыққан адам өзін кемел санағандықтан, рухани дамуын тоқтатады.
Тәкәппарлықтың белгілері
Адам бойындағы тәкәппарлық мынадай белгілер арқылы көрініс табады:
- Өз қателігін мойындамау. Тәкәппар адам өзін кінәлі деп санамайды, өзгелерден кешірім сұрауды ар көреді.
- Сынды қабылдай алмау. Жақындарының немесе мамандардың орынды ескертулерін ренішпен әрі ашумен қабылдайды.
- Адамдарды алалау. Айналасындағыларды мансабына, байлығына немесе әлеуметтік мәртебесіне қарай бағалап, өзінен төмен санаған адамдарды менсінбейді.
- Сөйлеу мәнері мен дене қимылы. Өзгенің сөзін бөлу, үнемі өзі туралы айту, тәкаппар кейіп таныту сияқты әрекеттер арқылы байқалады.
Діни және философиялық көзқарас
Барлық әлемдік діндер мен көптеген философиялық ілімдер тәкәппарлықты ауыр рухани кесел ретінде қарастырады. Исламда Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) тәкәппарлыққа: «Ақиқатты қабылдамау және адамдарды менсінбеу», – деп анықтама берген. Сондай-ақ жүрегінде қыша дәніндей тәкәппарлығы бар адамның жәннатқа кірмейтіні туралы ескерткен. Шәкәрім Құдайбердіұлы адамның топырақтан жаратылғанын еске салып, Жаратушының алдында да, адамдардың алдында да көкірек керудің орынсыз екенін насихаттайды. Ол адамды қарапайымдылыққа, ар-ұжданды сақтауға және нәпсіні тәрбиелеуге үндейді.
Тәкәппарлықтың зардаптары
Бұл дерттің зияны тек адамның өзіне ғана емес, бүкіл қоғамға әсер етеді. Жалғыздық. Өзін өзгеден жоғары қоятын адаммен ешкім ұзақ уақыт араласқысы келмейді. Соның салдарынан ол жалғыздыққа душар болады. Ішкі мазасыздық. Тәкәппар адам үнемі өзін өзгемен салыстырып, «мені бағаламай жатыр», «біреу менен озып кетпесін» деген оймен өмір сүреді. Бұл күйзеліс пен мазасыздыққа алып келеді. Қоғамдағы алауыздық. Отбасындағы, ұжымдағы және қоғамдағы көптеген жанжалдардың түп-төркіні – бір-бірін тыңдағысы келмейтін менмендік пен тәкәппарлық.
Тәкәппарлықтан арылу жолдары
Бұл дерттен арылу адамның өз-өзімен үздіксіз жұмыс істеуін талап етеді. Кішіпейілділікті әдетке айналдыру. Өзіңді өзгелермен тең ұстап, кез келген адамнан үйренетін нәрсе бар екенін түсіну. Қарапайым адамдарға құрмет көрсету. Аула сыпырушыға, күзетшіге, даяшыға және басқа да еңбек адамдарына ізет танытып, жылы сөйлесу арқылы нәпсіні тәрбиелеу. Өз қателігіңді мойындай білу. Қателескен кезде: «Мен қателестім, кешіріңіз», – деп айту тәкәппарлықты жеңудің маңызды жолдарының бірі. Шүкіршілік ету. Бойдағы ақыл, білім, денсаулық, байлық пен қабілеттің барлығы Алланың берген нығметі екенін ұмытпау.
Қорытындылай келе, тәкәппарлық адамды биіктетпейді, керісінше, рухани тұрғыдан төмендетеді. Нағыз ұлылық – өзгені кемсітіп, көкірек керуде емес, жүректі таза ұстап, қарапайым әрі кішіпейіл бола білуде. Шынайы бақыт пен ішкі тыныштық тәкәппарлықтан арылған, жүрегі таза адамға ғана нәсіп болады.
Атаханов Бегасыл Дінәсілбекұлы
Алматы облысы, Қарасай ауданы, Шамалған ауылы
«Жеткербай ата» мешітінің имамы.
